कांदाटी खोऱ्यात वन्यप्राण्यांचा वाढता उपद्रव; स्थलांतरामुळे ओस पडलेल्या गावांतील शेतकरी दुहेरी संकटात

महाबळेश्वर प्रतिनिधी :

सातारा जिल्ह्यातील दुर्गम आणि निसर्गसंपन्न कांदाटी खोऱ्यात यावर्षी वन्यप्राण्यांचा वाढता उपद्रव शेतकऱ्यांसाठी गंभीर चिंतेचा विषय ठरत आहे. भात आणि नाचणीच्या पिकांवर रानडुक्कर, गवे तसेच इतर वन्यप्राण्यांकडून सातत्याने होत असलेल्या हल्ल्यांमुळे शेतकऱ्यांचे मोठ्या प्रमाणात आर्थिक नुकसान होत असून, वर्षभराच्या उदरनिर्वाहाचा आधार असलेली शेतीच धोक्यात आली आहे.

यंदा पावसाने उशिरा हजेरी लावल्यामुळे पेरण्या रखडल्या होत्या. अनेक अडचणींना सामोरे जात, वाढलेला खर्च आणि मजुरांच्या टंचाईवर मात करत शेतकऱ्यांनी भात आणि नाचणीची लागवड पूर्ण केली. पावसाचे प्रमाण वाढू लागल्याने चांगल्या उत्पादनाची आशा निर्माण झाली होती. मात्र पिके जोमाने वाढू लागल्याबरोबर वन्यप्राण्यांच्या हल्ल्यांमध्ये वाढ झाली असून, काही तासांत संपूर्ण शेत उद्ध्वस्त होण्याच्या घटना समोर येत आहेत.

कांदाटी खोरे हे घनदाट जंगलांनी वेढलेले असल्यामुळे वन्यप्राण्यांचा वावर येथे नवीन नाही. मात्र अलीकडच्या काळात त्यांच्या संख्येत वाढ झाल्याने शेतीवरील दबाव अधिक वाढत असल्याचे स्थानिक शेतकरी सांगत आहेत. विशेषतः कोवळ्या भात आणि नाचणीच्या पिकांकडे रानडुक्कर मोठ्या प्रमाणावर आकर्षित होत असून, रात्रीच्या वेळी शेतात घुसून मोठ्या प्रमाणात नुकसान केले जात आहे.

अनेक ठिकाणी या समस्येचे कारण म्हणून मानवी वस्तीचा वाढता विस्तार किंवा जंगलांवरील अतिक्रमण यांचा उल्लेख केला जातो. मात्र कांदाटी खोऱ्याची परिस्थिती यापेक्षा वेगळी आहे. रोजगार, शिक्षण आणि चांगल्या जीवनमानाच्या शोधात येथील मोठ्या प्रमाणातील नागरिक गेल्या अनेक वर्षांत मुंबई, पुणे, सातारा आणि इतर शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. परिणामी अनेक गावे अंशतः ओस पडली असून शेती करणाऱ्यांची संख्या देखील कमी झाली आहे.

गावात उरलेले बहुतांश नागरिक हे शेतीवर अवलंबून असलेले लहान आणि अल्पभूधारक शेतकरी आहेत. त्यांच्यासाठी शेती हा केवळ व्यवसाय नसून उदरनिर्वाहाचा एकमेव आधार आहे. अशा परिस्थितीत वन्यप्राण्यांकडून होणारे नुकसान म्हणजे केवळ पिकांचा प्रश्न नसून संपूर्ण कुटुंबाच्या आर्थिक स्थैर्यावर आघात करणारी बाब ठरत आहे.

शेतकऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, नुकसान झाल्यानंतर वन विभागाकडून पंचनामे केले जात असले तरी नुकसान भरपाईची प्रक्रिया अनेकदा संथ गतीने होत असल्याची तक्रार आहे. प्रत्यक्ष झालेल्या नुकसानीच्या तुलनेत मिळणारी भरपाई अपुरी असल्याची भावना देखील शेतकऱ्यांमध्ये आहे. त्यामुळे केवळ पंचनामे करून हा प्रश्न सुटणार नसून प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांवर भर देण्याची आवश्यकता निर्माण झाली आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, सौर कुंपण, सामूहिक संरक्षण भिंती, वन्यप्राणी प्रतिबंधक यंत्रणा, संवेदनशील भागांमध्ये विशेष पथके तसेच नुकसान भरपाईची जलद आणि पारदर्शक प्रक्रिया या उपाययोजना तातडीने राबविण्याची गरज आहे. तसेच शेती आणि वन्यजीव यांच्यातील संघर्ष कमी करण्यासाठी स्थानिक ग्रामस्थ, वन विभाग आणि प्रशासन यांच्यात समन्वय निर्माण करणे आवश्यक आहे.

कांदाटी खोऱ्यातील परिस्थिती ही केवळ शेतीच्या नुकसानीपुरती मर्यादित नाही. ग्रामीण भागातून होत असलेले स्थलांतर, घटती शेती, वाढता उत्पादन खर्च आणि त्यात वन्यप्राण्यांचा वाढता उपद्रव यामुळे उरलेले शेतकरीही शेतीपासून दूर जाण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे प्रशासनाने या प्रश्नाकडे केवळ वन्यजीव व्यवस्थापनाचा विषय म्हणून न पाहता ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि डोंगराळ भागातील शेतीचे अस्तित्व टिकविण्याच्या दृष्टीने गांभीर्याने लक्ष देण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

"स्थलांतराने ओस पडली गावे, उरलेल्या शेतकऱ्यांवर वन्यप्राण्यांचा कहर; कांदाटी खोऱ्यात शेतीच्या अस्तित्वाचा प्रश्न"