कोयना धरण तळ गाठण्याच्या उंबरठ्यावर; ४० वर्षांनंतर पुन्हा उघड्यावर आली बुडालेली गावे, पावसाच्या प्रतीक्षेत संपूर्ण प्रदेश

कोयना धरण तळ गाठण्याच्या उंबरठ्यावर; ४० वर्षांनंतर पुन्हा उघड्यावर आली बुडालेली गावे, पावसाच्या प्रतीक्षेत संपूर्ण प्रदेश

तापोळा प्रतिनिधी :

महाबळेश्वर-सातारा जिल्ह्यासह संपूर्ण पश्चिम महाराष्ट्राचे जलजीवन मानल्या जाणाऱ्या कोयना धरणातील पाणीसाठा चिंताजनक पातळीवर घसरला असून, गेल्या चार दशकांत दुसऱ्यांदा अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे. धरणातील पाणी मोठ्या प्रमाणात ओसरल्याने जलाशयाखाली गेलेली अनेक जुनी गावे, घरे, मंदिरे, बाजारपेठा, शेतीवाडी आणि ऐतिहासिक अवशेष पुन्हा एकदा उघड्यावर आले आहेत. त्यामुळे धरणग्रस्त कुटुंबांतील ज्येष्ठ नागरिकांसह तरुण पिढीही आपल्या मूळ गावांच्या आठवणींना उजाळा देण्यासाठी या परिसरात गर्दी करू लागली आहे.

१४ जून २०२६ रोजी सकाळी ८ वाजेच्या अधिकृत नोंदीनुसार, कोयना धरणाची पाणीपातळी २०४० फूट ६ इंच (६२१.९४४ मीटर) इतकी नोंदविण्यात आली आहे. धरणातील एकूण (ग्रॉस) पाणीसाठा १४.३३ टीएमसी म्हणजेच केवळ १३.६२ टक्के असून, उपयुक्त (लाईव्ह) पाणीसाठा ९.२१ टीएमसी म्हणजे ९.१९ टक्क्यांवर आला आहे. मान्सून हंगाम सुरू होऊनही धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात अद्याप समाधानकारक पावसाची नोंद झालेली नाही. कोयना येथे १३ मिमी, नवजा येथे ७४ मिमी आणि महाबळेश्वर येथे २३ मिमी इतकाच हंगामी पाऊस झाला असून, रविवारी सकाळपर्यंतच्या गेल्या २४ तासांत पावसाची नोंद शून्य राहिली आहे. विशेष म्हणजे धरणात नवीन पाण्याची आवक पूर्णपणे बंद असून सध्या शून्य क्युसेक्स आवक नोंदवली जात आहे. दुसरीकडे कोयना जलविद्युत प्रकल्पातून १,०५० क्युसेक्स विसर्ग सुरू असल्याने उपलब्ध पाणीसाठ्यावर अतिरिक्त दबाव निर्माण होत आहे.

धरणातील पाण्याची पातळी घटल्यामुळे परिसरातील नैसर्गिक परिस्थितीतही बदल जाणवू लागले आहेत. पाण्याच्या शोधात वनक्षेत्रातून बाहेर पडणारी हरिणे, रानडुक्करे आणि इतर वन्य प्राणी जलाशयाच्या काठावर सहजपणे दिसू लागल्याने स्थानिकांमध्येही चर्चेचा विषय बनला आहे. जलाशयाच्या तळाशी अनेक दशकांपूर्वी पाण्याखाली गेलेल्या वास्तू पुन्हा दिसू लागल्याने इतिहासप्रेमी, छायाचित्रकार आणि धरणग्रस्त नागरिकांकडून या भागाला भेटी दिल्या जात आहेत.

दरम्यान, हवामान तज्ज्ञांनी व्यक्त केलेल्या अंदाजामुळे शेतकरी आणि जलव्यवस्थापन यंत्रणांची चिंता आणखी वाढली आहे. जागतिक हवामान मॉडेल्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित विश्लेषणानुसार पुढील दहा दिवस मान्सूनमध्ये मोठा खंड पडण्याची शक्यता आहे. मान्सूनची चक्रीय प्रणाली कमकुवत होण्याची चिन्हे दिसत असून कोरड्या हवेच्या प्रभावामुळे पश्चिम घाट, पश्चिम किनारपट्टी, मध्य भारत आणि द्वीपकल्पीय भारतातील अनेक भागांत पावसाचा जोर कमी राहू शकतो. त्यामुळे सिंचनाच्या सुविधा मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये खरीप हंगामातील पेरण्या लांबणीवर पडण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. पावसाअभावी आधीच प्रतीक्षेत असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी ही परिस्थिती अधिक चिंताजनक ठरत आहे.

हवामान अभ्यासकांच्या मते, २० जूननंतर मान्सून पुन्हा सक्रिय होण्याची शक्यता असली तरी त्याबाबत अद्याप निश्चितता नाही. त्यातच प्रशांत महासागरातील 'एल निनो' परिस्थितीचा प्रभाव वाढण्याची शक्यता व्यक्त होत असल्याने आगामी काही दिवस हवामानाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहेत. सातारा हवामान केंद्राच्या नोंदीनुसार सध्या किमान तापमान २४.२ अंश सेल्सिअस, सापेक्ष आर्द्रता ६४ टक्के असून गेल्या २४ तासांत पावसाची नोंद शून्य मिलीमीटर झाली आहे. यंदाच्या हंगामातील एकूण पर्जन्यमान केवळ १३.३ मिमी इतके नोंदले गेले आहे.

कोयना धरणातील घटलेला पाणीसाठा, उशिरा पोहोचलेला मान्सून आणि पुढील काही दिवस पावसातील संभाव्य खंड या तिन्ही बाबींच्या पार्श्वभूमीवर सातारा जिल्ह्यासह संपूर्ण प्रदेशाचे लक्ष आता आगामी पावसाकडे लागले आहे. येत्या काही दिवसांत जोरदार पाऊस न झाल्यास पाणी व्यवस्थापन, शेती आणि वीज निर्मिती या तिन्ही क्षेत्रांसमोर मोठे आव्हान उभे राहण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.