प्रतापगडावर ‘दोन घटस्थापना’ परंपरेचे ऐतिहासिक आणि भक्तिमय वैभव

प्रतापगडावर ‘दोन घटस्थापना’ परंपरेचे ऐतिहासिक आणि भक्तिमय वैभव

प्रतापगड (प्रतिनिधी) :
सातारा जिल्ह्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण केंद्र असलेल्या प्रतापगड किल्ल्यावर यंदाही नवरात्रोत्सव मोठ्या उत्साहात आणि पारंपरिक पद्धतीने सुरू झाला आहे. विशेष म्हणजे, श्री भवानी माता मंदिरात होणारी ‘दोन घटस्थापना’ ही परंपरा यंदाही भक्तिमय वातावरणात संपन्न झाली. तब्बल ३६२ वर्षांपासून अखंडपणे सुरू असलेली ही प्रथा केवळ धार्मिक नाही, तर ती छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अद्वितीय दृष्टीची आणि स्वराज्याच्या वैभवशाली वारशाची स्मृती जपणारी आहे.

अफझलखानाचा पराभव करून स्वराज्याला नवे बळ देणाऱ्या छत्रपती शिवाजी महाराजांनी प्रतापगडावर शाळीग्राम शिळेपासून बनवलेल्या अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी भवानी मातेची मूर्ती प्रस्थापित केली. या मातेसाठीच त्यांनी स्वराज्य स्थापन करण्याचा नवस केला होता. पुढे छत्रपती राजाराम महाराजांनीही हिंदवी स्वराज्य अखंड राहावे म्हणून भवानी मातेकडे नवस अर्पण केला. त्यानंतरपासून दरवर्षी दोन घटस्थापना करण्याची परंपरा रूढ झाली.

• पहिली घटस्थापना : भवानी मातेसाठी केली जाते, जी मुख्य घटस्थापना मानली जाते.
• दुसरी घटस्थापना : छत्रपती राजाराम महाराजांच्या नवसासाठी केली जाते, जी स्वराज्याप्रती कृतज्ञतेचे प्रतीक आहे.

‘दोन घटस्थापना’ परंपरेमुळे प्रतापगडाचा नवरात्रोत्सव अधिक वैभवशाली आणि भक्तिमय होतो. हा उत्सव केवळ धार्मिक मर्यादेत न राहता समाजाला एकत्र बांधणारा सोहळा ठरतो. स्थानिक ग्रामस्थ, भाविक, पोलीस कर्मचारी, प्रशासकीय अधिकारी आणि विविध संस्थांचा यात सक्रिय सहभाग असतो. या परंपरेतून भक्तिभाव, सामाजिक एकता आणि ऐतिहासिक अभिमान एकत्रितपणे दिसतो.

२२ सप्टेंबर रोजी झालेल्या घटस्थापनेनंतर नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ झाला आहे. मंदिर समितीने भाविकांच्या गर्दीचा अंदाज घेऊन स्वच्छता, पिण्याचे पाणी, रांगेची व्यवस्था, तसेच सुरक्षेची काटेकोर तयारी केली आहे.
 पालखी मिरवणूक, सप्तशती पाठ, मशाल महोत्सव, ढोल-ताशांचा गजर, कीर्तन-भजन अशा धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले आहे. दूरदूरवरून येणारे भाविक या उत्सवात मोठ्या संख्येने सहभागी होणार आहेत.

प्रतापगडावरील ‘दोन घटस्थापना’ परंपरा ही केवळ भक्तिभावाचा नवस नसून, ती छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दूरदृष्टीचे आणि स्वराज्याच्या अमर इतिहासाचे जिवंत प्रतीक आहे. या परंपरेतून आपण पुढील पिढ्यांना ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा हस्तांतरित करत आहोत. त्यामुळे ही प्रथा जपणे हे आपले कर्तव्य आहे.
नवरात्रोत्सवातील हा अद्वितीय सोहळा भवानी मातेसमोर केलेल्या शिवकालीन नवसाची आठवण जपतो आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वैभवात अजून भर घालतो.

✨ प्रतापगडाची ‘दोन घटस्थापना’ परंपरा म्हणजे भक्ती, इतिहास आणि स्वराज्याचा अविभाज्य संगम आहे.