गणेशोत्सवात गजबजलेली गावं, उत्सवानंतर पुन्हा ओसाड — पोलादपूर तालुक्यातील वास्तव

रोजगार निर्मिती साठी ठोस प्रयत्न होणार का?

पोलादपूर प्रतिनिधी (प्रकाश कदम):

गणेशोत्सव हा फक्त धार्मिक वा सांस्कृतिक सोहळा नसून, तो ग्रामीण महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक जीवनात नवचैतन्य निर्माण करणारा उत्सव आहे. पोलादपूर तालुक्यातील गावांमध्ये यंदाही गणेशोत्सवाच्या काळात घराघरात आनंदाची लहर उमटली. मुंबई, पुणे, ठाणे, नाशिकसारख्या शहरांमध्ये रोजगार-उद्योगासाठी गेलेले भूमिपुत्र मोठ्या उत्साहाने गावी परतले. परिणामी गावं फुलून गेली, बाजारपेठा गजबजल्या, मंदिरे, वाड्या आनंदाने न्हाल्या.

मात्र, गणपती विसर्जनानंतर चित्र बदलले. पुन्हा घरं ओसाड झाली, रस्त्यांवरची गर्दी विरळली, बाजारपेठा शांत झाल्या. शहरांकडे परत गेलेल्या युवकांमुळे गावात वयोवृद्ध आणि महिलांचीच उपस्थिती जाणवू लागली. या परिस्थितीने ग्रामीण भागातील स्थलांतराचा प्रश्न अधोरेखित केला आहे.

---

उत्सवकाळातील अर्थचक्र

गणेशोत्सवात गावात मिळणारे तात्पुरते रोजगार, बाजारातील उलाढाल, वाहतूक, खाद्यपदार्थ विक्री, कारागीर यांचा व्यवसाय काही दिवस गतीमान होतो. स्थानिक अर्थचक्रात उत्सवामुळे जोश येतो. मात्र, उत्सव संपताच पुन्हा बेरोजगारीचे सावट दाटते आणि गावात संधींचा अभाव स्पष्टपणे जाणवतो.

---

विकासाचे तीन आधारस्तंभ

पोलादपूर तालुक्याचा आर्थिक चेहरा बदलण्यासाठी स्थानिकांच्या मते तीन प्रमुख घटक आहेत—

1. शेती व फलोत्पादन : हापुस आंबा, काजू, चिकू, नारळ, सुपारी यांसारख्या फलोद्यान उत्पादनांना चालना मिळू शकते.

2. शेतीपूरक व्यवसाय : प्रक्रिया उद्योग, कृषी पर्यटन, दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन आदींचा विस्तार होऊ शकतो.

3. पर्यटन उद्योग : नैसर्गिक संपत्तीने नटलेला पोलादपूर तालुका पर्यटनासाठी योग्य असून, ग्रामीण पर्यटनाची संधी मोठी आहे.

मात्र, या तिन्ही क्षेत्रांसाठी आवश्यक असलेले जलव्यवस्थापन आणि शासनाकडून निधीपुरवठा यांचा गंभीर अभाव आहे. पर्यटन विकास मंडळ, आंबा-काजू बोर्ड आणि मत्स्य उद्योग मंडळ असूनही कोकणाला निधी मिळत नाही, अशी स्थानिकांची तक्रार आहे.

---

बँकांचा अडथळा व शासनाचे दुर्लक्ष

एखादा तरुण कृषी पर्यटन किंवा लघुउद्योग सुरू करू पाहिला तरी स्थानिक बँका पतपुरवठा करण्यास पुढे येत नाहीत. शासनाच्या योजना कागदावर राहतात, प्रत्यक्ष लाभ मात्र हाताशी लागत नाही. परिणामी, सुशिक्षित युवकांना रोजगाराच्या शोधात शहरात स्थलांतर करावे लागते.

---

स्थलांतराचा सामाजिक परिणाम

गावी तरुणवर्ग नसल्याने शाळांवर, शेतीवर आणि पारंपरिक व्यवसायांवर थेट परिणाम होतो. गावं केवळ सण, उत्सव किंवा लग्नसराईच्या काळात गजबजतात, अन्यथा वर्षभर ओसाड राहतात. त्यामुळे गावपण आणि सांस्कृतिक परंपरा हळूहळू नष्ट होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.

---

ग्रामस्थांचा आग्रह

स्थानिक ग्रामस्थांचे म्हणणे आहे की —

शासनाने उद्योगधंद्यांना चालना द्यावी,

शेतीपूरक व्यवसायांना आर्थिक आधार द्यावा,

पर्यटन व ग्रामीण विकासासाठी विशेष निधी उपलब्ध करून द्यावा.

गावकऱ्यांच्या अपेक्षा स्पष्ट आहेत: युवकांना गावातच रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या, तरच गावांचा कायमस्वरूपी गजबजाट टिकून राहील. अन्यथा गणेशोत्सवापुरतेच गाव उजळून निघेल आणि त्यानंतर पुन्हा ओसाड होईल, हीच वस्तुस्थिती राहील.

---

पुढील वाटचाल

आज अनेक तरुण गावात व्यवसाय करण्यास तयार आहेत. मात्र त्यासाठी बँकांचा विश्वास, शासनाचा पाठिंबा आणि स्थानिक लोकप्रतिनिधींचा सक्रिय सहभाग आवश्यक आहे. गावकऱ्यांनी संघटित होऊन सरकारी यंत्रणांना योजनांची अंमलबजावणी करण्यास भाग पाडले, तरच पोलादपूर तालुक्यातील तरुण उभे राहतील. अन्यथा, जमिनींची विक्री होऊन स्थलांतरित झालेली युवा पिढी आपले गावपण हरवून बसेल, यात शंका नाही.

---

👉 गणेशोत्सवाने गावाला दिलेलं चैतन्य जर कायम ठेवायचं असेल, तर रोजगार निर्मितीसाठी शासन आणि समाज या दोघांनीही ठोस पावले उचलणे अपरिहार्य आहे.