शिवकालीन वारसा आणि पर्यटनाचा संगम : पार गावचा पूल, प्रतापगड आणि महाबळेश्वर

---

 

कुंभरोशी प्रतिनिधी (जितेंद्र कारंडे) :
सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर तालुका पावसाचे आगार म्हणून प्रसिद्ध आहे. वर्षानुवर्षे मुसळधार पावसामुळे रस्ते-पूल उखडतात, दुरुस्तीसाठी कोट्यवधी खर्च होतो. मात्र, प्रतापगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या पार गावात उभा असलेला ३५० वर्षांपूर्वी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बांधलेला पूल आजही अभेद्य आहे.
इतिहास आणि निसर्गाचा संगम जिथे जिवंत होतो, अशा या ठिकाणी महाबळेश्वर व प्रतापगड पर्यटनाला येणाऱ्या पर्यटकांनी आवर्जून भेट द्यावी असा सल्ला इतिहासप्रेमी देतात.

१६७० च्या सुमारास छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा पूल बांधला. रणतोंडी घाट मार्गावरचा हा पूल कोकण व देश यांना जोडणारा महत्त्वाचा दुवा ठरला.
या पुलामुळे व्यापार, शेतीसाठी मालाची ने-आण आणि सैनिकी दळणवळण यांना गती मिळाली. त्यामुळे हा पूल केवळ दगड-चुन्याचा बांधकाम नाही, तर साम्राज्याच्या धोरणात्मक दूरदृष्टीचा पुरावा आहे.

हा पूल ५२ मीटर लांब, ८ मीटर रुंद असून त्याला पाच दगडी खांब आणि चार कमानी आहेत. प्रत्येक दगड काटकोनी कोरलेला आहे, तर खांब धारदार कुऱ्हाडीप्रमाणे दिसतात.
विशेष म्हणजे, फक्त चुन्याचा वापर करून बांधकाम करण्यात आले असून आजवर एकदाही मोठे पुनर्वांधकाम झालेले नाही. २०२२ च्या अतिवृष्टीतदेखील हा पूल अक्षरशः ‘जैसे थे’ राहिला.

• पुलाच्या बांधकामावेळी महाराज स्वतः पाहणीसाठी आले होते.
• चुन्यात गुळ, बेलफळाचा गर आणि आंबट फळांचा अर्क मिसळून दगड बसवले गेले, त्यामुळे तो अजूनही घट्ट आहे.
• महाराजांनी घोडदळ चालवून पूलाची ताकद तपासली आणि म्हणाले – “हा पूल माझ्या साम्राज्याइतकाच अभेद्य ठरावा!”

महाबळेश्वर हे पश्चिम घाटातील लोकप्रिय हिल स्टेशन आहे. आर्थर सीट, वेण्णा लेक, विल्सन पॉइंट, लिंगमळा धबधबा यांसारखी स्थळे पाहण्यासाठी दरवर्षी लाखो पर्यटक येथे येतात.
महाबळेश्वरहून फक्त २५-३० किमी अंतरावर पार गाव असून येथे पोहोचण्यासाठी प्रतापगड मार्गे जाता येते. त्यामुळे महाबळेश्वरच्या नैसर्गिक सौंदर्याबरोबरच शिवकालीन अभियांत्रिकीचे दर्शन घेण्याची संधी मिळते.

महाबळेश्वरहून अवघ्या २० किमीवर प्रतापगड किल्ला आहे. १६५९ मध्ये अफझलखान वधानंतर इतिहासात अमर झालेला हा किल्ला पर्यटकांसाठी आकर्षणाचे केंद्र आहे.
प्रतापगड पाहून लगेचच पार गावच्या पुलावर भेट देता येते. अशा प्रकारे एकाच दिवशी इतिहास, निसर्ग आणि वारसा अनुभवता येतो.

• सकाळी महाबळेश्वरची पॉईंट्स पाहणी
• दुपारी प्रतापगड किल्ल्याची सफर
• संध्याकाळी पार गावचा शिवकालीन पूल

असा प्रवास केल्यास पर्यटन अधिक समृद्ध होते.

• सातारा → महाबळेश्वर → प्रतापगड → पार गाव (सुमारे ७० किमी)
• पुणे → वाई → महाबळेश्वर → प्रतापगड → पार गाव (सुमारे १३० किमी)
• मुंबई → महाड → प्रतापगड घाटमार्ग → पार गाव (सुमारे २३० किमी)

जुलै ते सप्टेंबर दरम्यान निसर्गरम्य पावसाळी वातावरणात पुलाला भेट देणे विशेष अनुभव देतं, तर हिवाळा आणि उन्हाळ्यातील पर्यटन हंगामातही येथे पोहोचणे सोयीस्कर असते.

महाबळेश्वरचे निसर्गसौंदर्य, प्रतापगडाचा गडद इतिहास आणि पार गावचा शिवकालीन पूल — या तिन्हींचा संगम म्हणजे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाचा अनमोल ठेवा आहे.
हा पूल केवळ प्रवासाचा दुवा नाही, तर शिवरायांच्या दूरदृष्टीचा, मराठा साम्राज्याच्या सामर्थ्याचा आणि अभियांत्रिकी कौशल्याचा अभेद्य पुरावा आहे.
३५० वर्षांनंतरही ताठ उभा असलेला हा पूल पिढ्यान्पिढ्या इतिहासाची साक्ष देत राहणार आहे.